Tamamlanmamış bir anlaşma ve anlaşmadan daha büyük bir soru

Bu satırlar yazılırken ne Manchester City ne de Barcelona, Rodri Hernández'in transferiyle ilgili resmi bir açıklama yaptı. Güvenilir haberlerin ortaya koyduğu şey, oyuncunun Katalan kulübüyle kişisel şartlarda anlaştığı ve kalan farkın bonservis bedeli olduğu: yaklaşık 70 milyon avroluk bir teklife karşı 80 milyon avroya yakın bir talep. Bu tablo, ardından çöken Real Madrid bağlantıları ve hiç gerçekleşmemiş resmi bir açıklamayı iddia eden, yaygın biçimde paylaşılan videolar da dahil olmak üzere bir dizi çelişkili haberin ardından ortaya çıktı.

Bu, üzerinde durmaya değer ilk derstir: Hızlı hareket eden bir piyasada, bir kararı doğrulanmamış haberlere dayandırmanın maliyeti bir gün beklemenin maliyetinden yüksektir. Ancak işletmeniz için önemli olan anlaşmanın akıbeti değil. Her analizin etrafında döndüğü sorudur: Rodri giderse, sağladığı şey de onunla birlikte gider mi?

Performans bileşenin değil, sistemin bir özelliğidir

Rodri, iyi bir takımdaki iyi bir oyuncudan ibaret değildi. O, bütün bir sistemin etrafına kurulduğu menteşeydi: topa sahip olmayı tekeline alan, baskı altında top alıp en az dokunuşla dağıtması için tek bir ön libero tipi orta saha oyuncusuna dayanan ve kontra atağı başlamadan öldüren bir takım. Çıktı, dört Premier Lig şampiyonluğu, 2023'te Şampiyonlar Ligi ve 2024'te Ballon d'Or oldu.

Ama bu çıktıyı oyuncu tek başına üretmedi. Onu oyuncu ile belirli bir sistem arasındaki etkileşim üretti: tanımlı bir felsefeye sahip bir teknik direktör, yıllarca sabit hareket kalıplarıyla çalıştırılmış takım arkadaşları ve arkasını güvenilir biri kolladığı için öne çıkmaya istekli bir savunma hattı. Bunlardan herhangi birini çıkarın; oyuncunun kendisi ne kadar iyi olursa olsun aynı çıktı oranını elde edemezsiniz.

Teknoloji satın alırken en sık yapılan hata tam da budur: bileşeni satın alıp sistemin performansını beklemek.

Tersine test: Bileşen eksik olduğunda ne olur

Buradaki metodolojik şans, testin gerçekten yapılmış olması. 22 Eylül 2024'te Rodri, Arsenal maçında çapraz bağını kopardı ve sezonun geri kalanını kaçırarak Mayıs 2025'te geri döndü. O sezon Manchester City büyük bir kupa kazanamadan sezonu kapattı ve 17 Mayıs 2025'te FA Cup finalini Crystal Palace'a 1-0 kaybetti.

Bütün bir sezonu tek bir oyuncunun yokluğuna indirgemek yanlış olur; başka etkenler de devredeydi. Ama gözlem geçerliliğini koruyor: Yüksek performanslı bir sistem, eşdeğer bir yedeği olmayan tek bir bileşen ondan çıktığında çıktısının gözle görülür biçimde düştüğünü gördü.

Bu bize kuralı iki yönde de verir: Sistem kritik bileşenlerine bağlıdır, bileşen de içinde çalıştığı sisteme bağlıdır. Size birini satıp diğerinin çıktısını vaat eden kişi size bir yanılsama satıyordur.

Kuralı teknoloji satın alma kararlarına uyarlamak

Her yönetici bu durumla şu ya da bu biçimde karşılaşmıştır:

  • Bir rakipte harika çalışan bir ERP satın aldı ve aynı sonucu vermedi, çünkü rakip süreçlerini satın almadan sonra değil, önce düzene sokmuştu.
  • Kıyaslama testlerinde zirvede olan bir yapay zeka modeli getirdi, sonra sorunun hiçbir zaman model olmadığını, şirketin verilerinin modelin hiç erişemediği dosyalarda durduğunu fark etti.
  • Başka bir yerde çarpıcı bir başarı geçmişi olan bir yöneticiyi işe aldı, ardından bu yönetici zorlandı, çünkü o önceki başarı yeni ortamda var olmayan bir yetkiye, bir ekibe ve araçlara dayanıyordu.

Üç durumda da hata aynı: Performansın varlığa yapışık, gittiği her yere onunla birlikte giden bir nitelik olduğunu varsaymak. Performans bir etkileşimin sonucudur ve sistemi hazırlamadan bileşeni satın alan kişi, denklemin en pahalı kısmını satın almış ve değerini belirleyen kısmı ihmal etmiştir.

Herhangi bir teknoloji satın alımından önce sorulacak doğru soru "Bu piyasadaki en iyisi mi?" değil, "Bu en iyinin verebileceğini vermesi için benim tarafımda neyin hazır olması gerekiyor?" sorusudur.

İkinci boyut: Fiziksel hazırlık ve risk değerlendirmesinde yapay zeka

Bu anlaşmanın değerlemesindeki diğer unsur fizikseldir: 30 yaşında, ağır bir sakatlıktan dönen ve fiyatı 80 milyon avroya yaklaşan bir oyuncu. Kulüpler artık böyle bir kararı izlenime göre vermiyor. Giyilebilir cihazlar ile maç ve antrenman takip sistemlerinin topladığı antrenman yükü verilerinden yararlanıyor, bunlardan sakatlık olasılığını tahmin etmek ve oyuna dönüş yüklerini yönetmek için modeller kuruyorlar.

Burada kesin olmalıyız, çünkü bu alan sunduğundan fazlası olarak pazarlanıyor: Makine öğrenmesi ve sakatlık tahmini üzerine onlarca çalışmayı inceleyen sistematik derlemeler, sonuçların umut verici ama şimdilik pratik değerinin sınırlı olduğu sonucuna varıyor. Nedenleri iyi biliniyor: küçük örneklemler, sakatlıklar binlerce sağlıklı antrenmana kıyasla nadir olduğu için ciddi sınıf dengesizliği ve modeli eğiten verilerin ait olduğu kulübün ötesinde zayıf dış doğrulama.

Bu, müşterilere bambaşka bir bağlamda tekrarladığımız şeyin tam kendisi: Kestirimci bakım bir tahmin modeliyle başlamaz. Temiz bir varlık kaydıyla ve yeterli bir süre boyunca disiplinli ölçümle başlar. Eksik veriler üzerinde model çalıştırmak yanlış alarmlar üretir ve iki ay içinde herkes bunlara dikkat etmeyi bırakır; yani ekibinizin uyarılara olan güvenine mal olan bir araç için para ödemiş olursunuz. Varlık ister bir tesisteki pompa ister bir kadrodaki oyuncu olsun, kural aynıdır.

70 milyon avro ile 80 milyon avro arasındaki fark pazarlık değil, iki farklı değerleme modelidir

Bir taraf 70 teklif edip diğer taraf 80 istediğinde, anlaşmazlık genellikle istekle değil yöntemle ilgilidir: geriye kaç verimli yıl kaldığı, yeniden sakatlanma olasılığının ne olduğu, ticari değerin ne olduğu ve anlaşma bozulursa yerine gelecek oyuncunun neye mal olacağı. Her taraf farklı bir rakama ulaşır, çünkü her biri farklı bir model çalıştırır.

Profesyonel hayattaki karşılığı doğrudandır: Bir sistem ya da bir yazılım geliştirme sözleşmesi için pazarlık yaptığınızda, fiyat üzerindeki anlaşmazlık genellikle rakam değil değer modeli üzerindeki bir anlaşmazlıktır. Bu pazarlığa sistemin tüm ömrü boyunca eğitim, destek, geçiş ve olası kesinti süreleri dahil yazılı bir toplam sahip olma maliyeti hesabıyla giren kişi, yalnızca teklif fiyatlarını karşılaştıran birinden bambaşka bir konumdan pazarlık eder.

"Piyasadaki en iyisini" satın almadan önce beş soru

  • Hangi somut sonucu satın alıyorum ve bunu üç ay sonra nasıl ölçeceğim? Cevapta bir sayı yoksa bir izlenim satın alıyorsunuz.
  • Canlıya geçişten önce benim tarafımda neyin hazır olması gerekiyor (veriler, yazılı süreçler, yetkiler, adı belli bir sorumlu) ve bunu hazırlamanın maliyeti nedir?
  • Bu çözümün başka yerdeki başarısı çözümün kendisinden mi kaynaklandı, yoksa bende olmayan bir ortamdan mı?
  • Çıkış planı nedir? İki yıl sonra değiştirmek istersem neyi kaybederim, bunun maliyeti nedir ve verilerim gerçekten taşınabilir mi?
  • Sonucun %80'ini veren daha ucuz alternatif hangisi ve onu neden eledim?

Origami'nin bakışı

Bize en sık ulaşan talep şöyle bir cümleyle başlıyor: Şu belirli sistemi istiyoruz ya da falanca şirkette gördüğümüz gibi bir yapay zeka istiyoruz. İlk cevabımız her zaman bir sorudur: Canlıya geçişten sonra hangi kararı değiştirmek istiyorsunuz? Cevap netse teslimat bir mühendislik meselesine dönüşür. Net değilse, satın alınan araç ne kadar gelişmiş olursa olsun, parası ödenmiş ve kimsenin kullanmadığı sistemler listesine katılır.

Bu yüzden projelerimize aracı seçmeden önce süreci tanımlayarak başlıyor ve her sistemin şirket içinde adı belli bir sorumlusu ile canlıya geçişten önce ve sonra ölçülen en az bir göstergesi olmasında ısrar ediyoruz. Bunu yapan şirketler ortalama bir araçtan mükemmel sonuçlar alıyor; bu adımı atlayanlar ise piyasadaki en iyi araçtan bir doküman klasörü ve kullanılmayan lisanslar elde ediyor. Bileşen önemlidir, ama değerini sistem belirler.

Kaynaklar

  • BBC: Rodri, ön çapraz bağ sakatlığı nedeniyle sezonu kapattı: bbc.com
  • Associated Press: Crystal Palace, 2025 FA Cup finalinde Manchester City'yi yendi: apnews.com
  • The Athletic: Barcelona'nın Rodri için yaptığı teklifteki gelişmeler: nytimes.com/athletic
  • Spor sakatlıklarının tahmini ve önlenmesinde makine öğrenmesi yöntemleri üzerine sistematik derleme: link.springer.com