Kulendzaba
- Kungani imicimbi lemikhulu yetemidlalo iba yimagnethi yekuhlaselwa kwe-cyber?
- 1) Kuhlasela kwekuvimba lusito ekusakateni nasekutsengiseni emathikithi
- 2) I-phishing nekukhohlisa egameni lemncintiswano
- 3) Kwentiwa kwemathikithi lamanga nema-akhawunti ebalandzeli
- 4) Kwebiwa kwekusakatwa nekuvikelwa kwelwati
- 5) Kuvikelwa kwemininingwane yebalandzeli nekulandzela umtsetfo
- Sifundvo semlandvo: nangabe tinhlelo temcimbi wekuvula tawa
- Loku kusho kutsini kubanikati bemabhizinisi eSaudi Arabia?
- I-Origami ikusita njani
- Imitfombo
Kungani imicimbi lemikhulu yetemidlalo iba yimagnethi yekuhlaselwa kwe-cyber?
Imphendvulo lecondzile: ngoba ihlanganisa tigidzi tebasebentisi, bunyenti lobukhulu bentinkhokhelo, kusakatwa bukhoma lokuligugu, kanye netinhlelo temathikithi nekuhlonzwa letixhumene esikhatsini lesincane, konkhe loku phambi kwemehlo emhlaba. Leyo ngcube yenta umncintiswano lofana neNdzebe yeMhlaba ya-2026, lesingatswa yi-United States, iCanada neMexico, ube yindzawo lekahle kubahlaseli: kuhlasela kwekuvimba lusito, i-phishing, kukhohlisa ngemathikithi, kwebiwa kwekusakatwa kanye nekwebiwa kwemininingwane yebalandzeli. Lokubaluleke kakhulu kubanikati bemabhizinisi ase-Saudi kutsi tifundvo letifanako tisebenta kunoma nguyiphi ingosi lebhekana nekwenyuka lokungazelelwe kwetivakashi, kusukela etitolo te-inthanethi ngesikhatsi setheyiso kuya kuma-app emicimbi nekubhuka.
Ngentansi sicabanga ngetingoti letikhulu te-cyber letihambisana nemicimbi lemikhulu yetemidlalo, nekutsi nanoma nguliphi libhizinisi lingafundzani futsi lisebentiseni ngaphambi kwesikhatsi sesicongo, hhayi ngemuva kwaso.
1) Kuhlasela kwekuvimba lusito ekusakateni nasekutsengiseni emathikithi
Nangabe umdlalo lomkhulu ucala, tigidzi tetikhalo tishaya emaseva ekusakata nawemathikithi njalo ngesekhondi. Bahlaseli basebentisa lesikhatsi ngekugcwalisa tinhlelo ngetivakashi letingemanga kute tiwe, loko lokwatiwa ngekutsi kuhlasela kwekuvimba lusito lokusabalele (DDoS), kungaba ngekuphanga ngekwesabisa noma kuphazamisa umcimbi. Kuvikela akucali ngebusuku bemdlalo; kucala ekwakhiweni: emanethiwekhi ekulethwa kwetinhlobo telwati, kwabiwa kwemtfwalo, kukhula ngekutenteka kanye netinsita tekuhlanta tivakashi. Libhizinisi lelihlela emandla alo kwesicongo, hhayi kwelilanga lelijwayelekile, ngilo lelihlala lisebenta.
2) I-phishing nekukhohlisa egameni lemncintiswano
Ngaphambi kwamunye nemunye umncintiswano, kusabalala emawebhusayithi emathikithi lamanga, tixhumanisi tekusakatwa lokwebiwe, imincintiswano yemiklomelo lemanga, kanye nemilayeto letentisa njengebaxhasi noma inhlangano lephetse. Inhloso yato kweba imininingwane yemakhadi nemaphasiwedi. Netinkampani tisengotini: umhlaseli angatenta umkhiso wakho kute akhohlise emakhasimende akho, noma ahlose basebenti bakho ngemilayeto lemayelana nemcimbi. Kuvikela kuhlanganisa kufundzisa basebentisi, kucinisekiswa ngetinyatselo letimbili, kubhekwa kwemadomeyini lafanako, kanye nemaphrothokholi ekucinisekisa i-imeyili lavimbela bahlaseli kutsi bente idomeyini yakho.
3) Kwentiwa kwemathikithi lamanga nema-akhawunti ebalandzeli
Emathikithi edijithali lasebentisa emakhodi e-QR nekuchumana lokusedvute (near-field communication) anciphise kwentiwa kwemathikithi lamanga, kodvwa asa imphi ezingeni lesoftware: kusetjentiswa kabusha kwemakhodi, ema-akhawunti lagilwe, kanye nema-bot latsenga emathikithi ngebunyenti kute awatsengise ngemanani laphakeme. Sisombululo kucinisekisa ngesikhatsi sangempela, emakhodi lashintjashintjako langeke asetjentiswe kabusha, kanye nekubona kutiphatsa kwema-bot lokuhlukanisa umuntfu nesikripthi. Lendlela lefanako ivikela noma nguyiphi ingosi yebulunga, yekubhuka noma yekutsengisa tintfo letilinganiselwe kunoma nguyiphi imboni.
4) Kwebiwa kwekusakatwa nekuvikelwa kwelwati
Emalungelo ekusakata abita ema-bhiliyoni, futsi yonkhe iminithi yekusakatwa lokwebiwe ilahleko lecondzile. Kuvikelwa kwelwati kuncike ekuphatsweni kwemalungelo edijithali, ematfonsi edijithali lalandzelela umtfombo wekuvuza, kanye nekubheka ngesikhatsi sangempela kute kuvalwe ngekushesha kusakatwa lokwebiwe. Noma nguyiphi inkampani letsengisa lwati lwedijithali, kungaba tifundvo, kubhalisela noma kusakatwa bukhoma, ibhekana neluhlobo lolulincane lwalenselelo lefanako futsi idzinga lizinga lelifanako lekuvikela.
5) Kuvikelwa kwemininingwane yebalandzeli nekulandzela umtsetfo
Umcimbi ukhicita bunyenti lobukhulu bemininingwane yemuntfu: buwena, tinkhokhelo, tindzawo kanye nalokutsandvwako. Kuvuza kwayo kuyinhlekelele yesitfunti nangekwemtsetfo. ESaudi Arabia, Umtsetfo Wekuvikela Imininingwane Yemuntfu (PDPL), lowengamelwe nguSigungu Sedatha Nebuhlakani Bekwakhiwa sase-Saudi (SDAIA), ubeka tilawuli letikhanyako mayelana nekutsi imininingwane icoqwa njani, igcinwa njani futsi isetjentwa njani. Kubhala ngemakhodi lafihlekile (encryption), kunciphisa imininingwane loyicocako ibe ngulokudzingekako kuphela, kanye nekulawula kungena ngebucophelela akusiyo intfo lekahle nje kuba nayo, kodvwa sekusibopho semtsetfo.
Kuvikeleka kwemcimbi lomkhulu akusilo lubondza lolwakhiwa ngebusuku bemdlalo; kungummango wetebunjiniyela locala emugceni wekucala wekwakhiwa.
Sifundvo semlandvo: nangabe tinhlelo temcimbi wekuvula tawa
Ekuvulweni kweMidlalo ye-Olympic yaBusika ya-2018, ingcalasizinda yedijithali yahlaselwa yi-malware leyatiwa kamuva ngekutsi yi-Olympic Destroyer, leyaphazamisa iwebhusayithi lesemtsetfweni netinhlelo letibalulekile emahoreni lamanyenti esikhatsini semcimbi. Sifundvo kutsi bahlaseli bahlose ngemabomu sikhatsi sesicongo lesinesibonakaliso, nekutsi kulungela, tinhlelo tekwenaba kanye nemandla ekubuyela esimeni ngekushesha kubalulekile njengekuvimbela uqobo lwako.
Loku kusho kutsini kubanikati bemabhizinisi eSaudi Arabia?
Kungenteka ungaze uhlele umncintiswano wemhlaba, kodvwa ngempela ubhekana netikhatsi tesicongo: kwetfulwa kwemkhicito, titheyiso tekuphela kwesizini, noma busuku bemdlalo lomkhulu lapho kutsengisa kwakho kwenyuka khona ngekungazelelwe. Tingoti letifanako (kuvimba lusito, i-phishing, kukhohlisa ngetinkhokhelo kanye nekuvuza kwemininingwane) tisebenta nasezingeni lakho. Futsi njengobe uMbuso ulungiselela kusingatsa iNdzebe yeMhlaba ya-2034 futsi uchubekisela embili luhlelo lwedijithali lolunemigomo lemikhulu ngaphasi kweMbono 2030, kwakha tinhlelo letivikelekile futsi leticiniseleko kuba yinzuzo yekuncintisana, hhayi lunotfo lolubekelwa eceleni.
I-Origami ikusita njani
I-Origami yinkampani yesoftware nebuhlakani bekwakhiwa letakha tinhlelo letivikelekile futsi letikhulako kubanikati bemabhizinisi eSaudi Arabia. Kusukela ekuhlolweni kwekuvikeleka ngekwemazinga emhlaba, kuya ekwakhiweni lokulungiselelwe kubeketelela umtfwalo wesicongo, kuya ekuhlanganisweni kwetinkhokhelo lokuvikelekile, kuya ekulandzeleni Umtsetfo Wekuvikela Imininingwane Yemuntfu nasekuhleleni kubuyela esimeni, sifaka kuvikeleka emkhicitweni kusukela ekucaleni esikhundleni sekukwengeta kamuva. Kungaba uphatse sitolo se-inthanethi, ingosi yemicimbi noma i-app yekubhalisela, sihamba nawe kusukela ekuhlolweni kuze kube kusebenta lokuvikelekile nalokwesikhatsi lesidze.
Imitfombo
- Iwebhusayithi lesemtsetfweni yeNhlangano Yemhlaba Yebhola Lenyawo (FIFA): fifa.com
- Sigungu Savelonkhe Sekuvikeleka Kwe-cyber (Saudi Arabia) (NCA): nca.gov.sa
- Sigungu Sedatha Nebuhlakani Bekwakhiwa sase-Saudi (SDAIA), Umtsetfo Wekuvikela Imininingwane Yemuntfu (PDPL): sdaia.gov.sa
Imibuto lejwayelekile
Kungani imicimbi lemikhulu yetemidlalo iba yimigomo yekuhlaselwa kwe-cyber?
Ngoba ihlanganisa tigidzi tebasebentisi, bunyenti lobukhulu bentinkhokhelo, kusakatwa lokuligugu kanye netinhlelo temathikithi nekuhlonzwa letixhumene esikhatsini lesifisha phambi kwemehlo emhlaba, loko kuyenta ibe litfuba lelikhangako kubahlaseli labafuna kuphanga ngekwesabisa, inzuzo yetimali, noma kuhlazisa labahleli.
Ngutiphi tingoti letikhulu te-cyber ngesikhatsi semncintiswano lofana neNdzebe yeMhlaba?
Letikhulu kuhlasela kwekuvimba lusito (denial-of-service) ekusakateni nasekutsengiseni emathikithi, i-phishing nemawebhusayithi lamanga egameni lemncintiswano, kukhohlisa ngemathikithi kanye nema-bot ekutsenga, kwebiwa kwekusakatwa bukhoma, kanye nemetamo yekweba imininingwane yemuntfu neyetimali yebalandzeli.
Umnikati webhizinisi wase-Saudi angasivikela njani sitolo sakhe ngesikhatsi sekufunwa lokuphakeme?
Ngekuhlela emandla ngaphambi kwesicongo asebentisa emanethiwekhi ekulethwa kwetinhlobo telwati kanye nekukhula ngekutenteka, avule kucinisekiswa ngetinyatselo letimbili nekuvikelwa kwe-imeyili, avikele tinkhokhelo, abone ema-bot, alandzele Umtsetfo Wekuvikela Imininingwane Yemuntfu, futsi alungiselele luhlelo lwekubuyela esimeni ngekushesha ngaphambi kwemcimbi, hhayi ngemuva kwawo.
Ingabe i-Origami ingakha tinhlelo letivikelekile futsi leticiniseleko?
Yebo. I-Origami inikela ngekuhlolwa kwekuvikeleka, kwakhiwa lokubeketelela umtfwalo wesicongo, kuhlanganiswa kwetinkhokhelo lokuvikelekile, kulandzela umtsetfo wekuvikelwa kwemininingwane kanye nekuhlela kubuyela esimeni, ifaka kuvikeleka emkhicitweni kusukela ekucaleni kubanikati bemabhizinisi ase-Saudi kutekuhweba nge-inthanethi, imicimbi kanye nekubhalisela.
Landzela i-Origami ku-Google
Faka i-Origami njengemtfombo lokhetsiwako futsi ema-athikili etfu atawuvela kucala kuwe ekuseseni kwa-Google naku-Top Stories.








